Wcześniejsza emerytura przysługuje tylko wybranym grupom ubezpieczonych, które spełniają szczegółowe warunki dotyczące wieku, stażu pracy, rodzaju wykonywanej działalności oraz statusu w OFE. Standardowo emeryturę otrzymuje się po osiągnięciu wieku 60 lat w przypadku kobiet i 65 lat w przypadku mężczyzn, jednak przepisy przewidują wyjątki dla osób, których praca wiązała się ze szczególną uciążliwością, odpowiedzialnością, zagrożeniem dla zdrowia albo specyficznym charakterem zawodowym. Nie jest to więc świadczenie „na życzenie”, lecz uprawnienie wymagające udokumentowania konkretnych okoliczności — administracja lubi papier, a ZUS szczególnie ceni ten, który da się przypiąć do właściwej rubryki.
Wcześniejsza emerytura za pracę w szczególnych warunkach
Z wcześniejszej emerytury mogą skorzystać osoby urodzone w latach 1949–1968, które pracowały w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Chodzi o pracę szkodliwą dla zdrowia, bardzo uciążliwą albo wymagającą wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo pracownika lub innych osób. Do takich zawodów zalicza się między innymi prace w górnictwie, energetyce, hutnictwie, przemyśle chemicznym, transporcie, służbie zdrowia, opiece społecznej, rolnictwie, przemyśle rolno-spożywczym, poligrafii, portach morskich czy na statkach żeglugi powietrznej.
Warunkiem jest odpowiedni staż ogólny oraz staż pracy w szczególnych warunkach, który musi wynosić co najmniej 15 lat. Kobiety powinny udokumentować 20 lat okresów składkowych i nieskładkowych, a mężczyźni 25 lat. Praca musi być wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, a informacja o niej powinna znaleźć się w świadectwie pracy. Znaczenie ma również brak członkostwa w OFE albo złożenie wniosku o przekazanie środków zgromadzonych w OFE na rzecz budżetu państwa.
Emerytura dla twórców, artystów i górników
Osobne zasady dotyczą osób wykonujących działalność twórczą lub artystyczną. Wcześniejsza emerytura może przysługiwać twórcom i artystom urodzonym w latach 1949–1968, jeżeli osiągnęli wymagany wiek emerytalny, posiadają 20 lat stażu w przypadku kobiet lub 25 lat w przypadku mężczyzn, a w tym co najmniej 15 lat działalności twórczej albo artystycznej. Wiek emerytalny zależy od zawodu — najniższy przewidziano między innymi dla tancerzy, akrobatów, gimnastyków, ekwilibrystów i kaskaderów.
Wcześniejsza emerytura górnicza także ma własne reguły. Może przysługiwać po osiągnięciu 55 lat, jeśli kobieta ma 20 lat pracy górniczej lub równorzędnej, a mężczyzna 25 lat, w tym wymagany okres pracy górniczej. W niektórych sytuacjach świadczenie można uzyskać już po ukończeniu 50 lat, a nawet bez względu na wiek. Najdalej idące uprawnienie dotyczy osób, które mają co najmniej 25 lat pracy górniczej wykonywanej stale pod ziemią i w pełnym wymiarze czasu pracy.
Emerytura dla opiekunów dzieci wymagających stałej opieki
Wcześniejsza emerytura może przysługiwać także osobom, które zrezygnowały z pracy, aby zajmować się dzieckiem wymagającym stałej opieki. W takim przypadku konieczne jest udokumentowanie odpowiedniego stażu pracy do 31 grudnia 1998 roku: 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn. Osoba ubiegająca się o świadczenie musiała być przed 1 stycznia 1999 roku ubezpieczona z tytułu umowy o pracę i nie mogła kontynuować zatrudnienia właśnie ze względu na konieczność opieki nad dzieckiem.
Dziecko musiało być całkowicie niezdolne do pracy i samodzielnej egzystencji albo całkowicie niezdolne do pracy z powodu choroby wskazanej w odpowiednich przepisach. Niezdolność musiała istnieć od urodzenia albo powstać przed ukończeniem przez dziecko 18 lat. W przypadku osób urodzonych po 1948 roku znaczenie ma także brak członkostwa w OFE.
Jak złożyć wniosek o wcześniejszą emeryturę?
Wniosek o wcześniejszą emeryturę składa się w ZUS. Można zrobić to w dowolnej jednostce, choć wybór oddziału właściwego ze względu na miejsce zamieszkania może przyspieszyć rozpatrzenie sprawy. Dokumenty da się złożyć osobiście, wysłać pocztą, przekazać ustnie do protokołu albo przesłać elektronicznie przez PUE. W wersji elektronicznej potrzebny jest profil zaufany lub bezpieczny podpis elektroniczny.
Obecnie pracodawca nie ma obowiązku składania wniosku za pracownika. Może zrobić to sam zainteresowany albo jego pełnomocnik. Podstawowym dokumentem potwierdzającym staż pracy pozostaje świadectwo pracy, ale w razie jego braku ZUS może uwzględnić także inne dowody. Mogą to być umowy o pracę, angaże, zaświadczenia od pracodawcy, wpisy w legitymacji ubezpieczeniowej, dawnym dowodzie osobistym, a w wybranych sprawach również zeznania co najmniej dwóch świadków. Wcześniejsza emerytura wymaga więc nie tylko spełnienia warunków, lecz także ich starannego udowodnienia — i właśnie ten drugi etap często okazuje się równie istotny jak sam staż.
