Umowa zlecenie i umowa o dzieło należą do umów cywilnoprawnych, dlatego nie tworzą stosunku pracy i nie dają takiego samego zakresu ochrony jak etat. Najważniejsza różnica dotyczy sposobu wykonywania obowiązków. Przy umowie o pracę pracownik działa pod kierownictwem pracodawcy, w wyznaczonym miejscu i czasie, a przy umowach cywilnoprawnych kluczowe znaczenie ma większa samodzielność wykonawcy. Sama nazwa dokumentu niczego jeszcze nie przesądza, ponieważ liczy się faktyczny sposób współpracy.
Umowa zlecenie – charakter i podstawowe zasady
Umowa zlecenie obejmuje wykonanie określonych czynności dla zleceniodawcy. Zleceniobiorca zobowiązuje się do działania, ale co do zasady nie odpowiada za ostateczny rezultat w takim zakresie, jak wykonawca dzieła. Taka umowa może mieć charakter odpłatny albo nieodpłatny, choć przy braku odmiennych ustaleń za wykonanie zlecenia należy się wynagrodzenie.
Zlecenie daje stronom większą swobodę niż umowa o pracę, ale wiąże się też z ograniczonym zakresem uprawnień po stronie osoby wykonującej pracę. Zleceniobiorca nie korzysta z urlopu wypoczynkowego, odprawy ani ochrony właściwej dla stosunku pracy. Umowę można wypowiedzieć w każdej chwili, przy czym strona wypowiadająca musi liczyć się z rozliczeniem kosztów, części wynagrodzenia albo szkody, zależnie od okoliczności i postanowień umowy.
Umowa o dzieło – praca nastawiona na rezultat
Umowa o dzieło dotyczy wykonania konkretnego, z góry określonego efektu. Strony powinny jasno opisać przedmiot dzieła, termin wykonania, wynagrodzenie, sposób rozliczenia materiałów, zasady reklamacji oraz kwestie praw autorskich, jeśli efekt pracy ma charakter utworu. Wykonawca nie musi działać osobiście, ale odpowiada za rezultat oraz ewentualne wady wykonanego dzieła.
W praktyce umowa o dzieło sprawdza się wtedy, gdy można wskazać końcowy efekt pracy, a nie jedynie bieżące wykonywanie powtarzalnych czynności. Wykonawca nie otrzymuje uprawnień pracowniczych, takich jak urlop wypoczynkowy, macierzyński czy wychowawczy. W razie sporu korzysta z drogi cywilnej, co zwykle oznacza bardziej wymagający i dłuższy sposób dochodzenia roszczeń.
Składki, podatki i obowiązki stron
Umowa zlecenie może rodzić obowiązek opłacania składek emerytalnych, rentowych, wypadkowych i zdrowotnych, natomiast składka chorobowa pozostaje w wielu przypadkach dobrowolna. Istotne znaczenie ma suma tytułów do ubezpieczeń, wysokość wynagrodzenia oraz status zleceniobiorcy. Uczniowie i studenci do 26. roku życia przy umowie zlecenie zasadniczo nie podlegają składkom ZUS.
Umowa o dzieło co do zasady nie stanowi samodzielnego tytułu do ubezpieczeń społecznych ani zdrowotnych. Wyjątek pojawia się wtedy, gdy pracodawca zawiera ją z własnym pracownikiem albo dzieło wykonywane jest na jego rzecz. W takim przypadku wynagrodzenie z umowy o dzieło rozlicza się składkowo podobnie jak przy stosunku pracy.
BHP, wyjazdy i ryzyko pozornego zatrudnienia
Osoby pracujące na umowach cywilnoprawnych muszą przestrzegać zasad BHP w zakresie ustalonym przez podmiot organizujący pracę. Organizator pracy powinien zapewnić bezpieczne warunki, zwłaszcza wtedy, gdy czynności odbywają się w jego zakładzie lub w wyznaczonym miejscu. Badania lekarskie i szkolenia mogą okazać się potrzebne przy pracach związanych z większym ryzykiem.
Przy umowach cywilnoprawnych nie mówi się o delegacji w pracowniczym sensie. Zwrot kosztów wyjazdu, diety czy inne świadczenia trzeba wpisać do umowy. Jeżeli współpraca wygląda jak etat, czyli obejmuje podporządkowanie, stałe godziny i miejsce pracy, zawarcie umowy cywilnoprawnej może narazić zatrudniającego na grzywnę od 1000 zł do 30 000 zł.
